Engelli İstihdam Zorunluluğu ve İdari Yaptırımlar

Engelli bireylerin iş gücüne katılımını sağlamak, sosyal hayata entegrasyonlarını artırmak ve ekonomik bağımsızlıklarını desteklemek amacıyla çalışma hayatında çeşitli yasal düzenlemeler mevcuttur. Son dönemde, Çalışma ve İş Kurumu tarafından engelli istihdam açığının giderilmesi ve bu açığı bulunan işverenlere idari para cezası uygulanması yönünde yapılan bildirimler sonrası konu yeniden gündeme gelmiştir.

Bu yazıda, işverenlerin yasal yükümlülükleri, engelli bireylerin istihdama katılabilmek için yapmaları gerekenler, işveren ve işçi destekleri ile sürecin uygulanmasına dair detaylar ele alınmıştır.

İşverenlerin Engelli İstihdam Zorunluluğu

4857 sayılı İş Kanunu'nun 30. maddesi, 50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör iş yerleri için %3 (tarım ve orman işletmelerinde 51 veya daha fazla), kamu sektörü için ise %4 oranında engelli istihdamı zorunluluğu getirmektedir. Bu oran, iş yerinin toplam çalışan sayısına göre hesaplanır ve eksik çalıştırma durumunda idari para cezaları uygulanır.

İşçi sayısının tespitinde, belirli veya belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalıştırılan tüm işçiler dikkate alınır. Kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçiler ise çalışma süreleri esas alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür ve iş yerindeki tam süreli çalışan işçi sayısına eklenir.

Oranın hesaplanmasında, yarıma kadar olan kesirler dikkate alınmaz; yarım ve daha fazla olan kesirler ise bir üst tam sayıya yuvarlanır.

Aynı il sınırları içinde birden fazla iş yeri bulunan işverenlerin, bu düzenleme kapsamındaki yükümlülükleri toplam işçi sayısına göre hesaplanır. İşverenlerin farklı iş yerlerinde istihdam edilen işçi sayıları toplanır ve yükümlülük tek bir iş yeri için değil, tüm iş yerleri toplamı üzerinden değerlendirilir.

Engelli çalışanın talep etmesi hâlinde kısmi süreli iş sözleşmesiyle istihdam edilebilmesi mümkündür.

Engelli Kontenjanı Hesaplama Örneği

Aynı il sınırları içinde faaliyet gösteren bir özel sektör işverenine ait 5 iş yerinde toplam 101 işçi çalışmaktadır ve bu işçilerin 2'si engelli statüsündedir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 30. maddesine göre, işverenin engelli çalıştırma yükümlülüğüne ilişkin kontenjan hesabı şu şekilde yapılmaktadır:

Öncelikle, çalışan engelli işçiler toplam çalışan sayısından düşülür. Buna göre, 101- 2 = 99 işçi üzerinden hesaplama yapılacaktır. Kanun'un belirlediği %3'lük oran dikkate alınarak engelli kontenjanı şu şekilde belirlenir:

• 99 x %3 = 2,97

Bu sonuç, yarım ve üzeri sayılar bir üst tam sayıya yuvarlanacağından, 3 olarak kabul edilir. Bu durumda, işverenin toplamda 3 engelli istihdam etme zorunluluğu bulunmaktadır. Ancak, işverenin hâlihazırda 2 engelli istihdam ettiği dikkate alındığında, 1 engelli kontenjan açığı bulunduğu sonucuna varılır.

Bu hesaplama, işverenlerin yasal yükümlülüklerini yerine getirmesi ve kanunlara uyum sağlaması açısından önem arz etmektedir.

Zorunlu Çalıştırılacak İşçi Sayısının Tespiti Kapsamında Dikkate Alınmayacak Çalışanlar

4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili mevzuatlar çerçevesinde, zorunlu çalıştırılacak işçi sayılarının tespiti amacıyla iş yerlerindeki toplam işçi sayısının belirlenmesinde aşağıda belirtilen çalışan grupları dikkate alınmaz:

1. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 4. maddesi gereğince istisna tutulan iş ve iş yerlerinde çalıştırılan işçiler,
2. 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu'nun 16. maddesinin dördüncü fıkrası gereğince ev tipi sosyal hizmet birimlerinde çalıştırılan işçiler,
3. Yer altı ve su altı işlerinde çalıştırılan işçiler,
4. 10/6/2004 tarihli ve 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun'a göre kurulan özel güvenlik şirketleri ile kurumların kendi ihtiyacı için kurduğu güvenlik birimlerinde güvenlik elemanı olarak çalıştırılan işçiler,
5. 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine göre çalıştırılan işçiler hariç olmak üzere, 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun kapsamında çalıştırılan gazeteciler,
6. İş yerlerinde hâlihazırda çalıştırılan engelli, eski hükümlü veya terörle mücadelede malul sayılmayacak şekilde yaralanan işçiler.

Bu gruplar, zorunlu çalıştırılacak işçi kontenjanlarının hesaplanmasında dikkate alınmaz. İşverenlerin, yükümlülüklerini yerine getirirken bu istisnai durumları göz önünde bulundurması önem taşımaktadır.

Engelli Bireylerin İstihdam Edilmek İçin Yapmaları Gerekenler

Engelli bireylerin işgücü piyasasına erişimi, İŞKUR'un aktif rol oynadığı bir süreçle desteklenir.

Başvuru Süreci:

1. Engelli Raporu Alımı: Engelli bireylerin istihdam olanaklarından yararlanabilmesi için %40 ve üzeri engel oranına sahip olduklarını yetkili sağlık kuruluşlarından alacakları engelli sağlık kurulu raporu ile belgeleyen raporu sunmaları gerekmektedir.
2. İŞKUR'a Kayıt: Engelli bireylerin, İŞKUR'un resmî web sitesi veya şubeleri aracılığıyla iş arayan kaydı oluşturmaları gerekmektedir. İş arayanların Kuruma kayıt yaptırabilmeleri için 14 yaşını doldurmuş olmaları gerekmektedir. İnternet üzerinden engelli statüsünde kayıt yaptırmak isteyen bireylerin, sağlık kurulu raporunun aslı ya da e-Devlet üzerinden alınacak barkodlu belgenin İŞKUR İl Müdürlüğüne veya Hizmet Merkezine ibraz ederek engellilik durumlarını onaylatmaları zorunludur. Engellilik durumunu onaylatmayan bireylerin başvuruları, normal statüde değerlendirmeye alınacaktır. Raporlarında "ağır engelli" veya "tam bağımlı" olduğu belirtilen ya da çalışma durumu değerlendirilmeyen engellilerin talebi hâlinde engelli kaydı yapılmakta olup, raporda "çalışamaz" ibaresi bulunan kişilerin engelli kaydı oluşturulmamaktadır. Engelli iş arayanın dilekçe ile başvurması hâlinde talebi üzerine engelli kaydı genel statüye çevrilebilmektedir.
3. Mesleki Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri: Kayıt sonrasında İŞKUR, mesleklerin gerektirdiği nitelik ve şartları ile engellilerin özelliklerini dikkate alarak, engellilerin istek ve durumlarına en uygun iş ve mesleği seçmelerini sağlamak amacıyla çeşitli hizmetler sunar. Bu kapsamda, seçilen meslekle ilgili eğitim imkânlarından yararlanma, işe yerleştirme, işe giriş sürecinde mesleki eğitim, danışmanlık ve rehabilitasyon programları ile iş yerinde mesleki eğitim programlarının uygulanmasını sağlar veya uygulatır. Ayrıca, iş danışmanlığı hizmeti verir veya verilmesini temin eder.
4. Engelli İşçi Yerleştirme Süreci: Kayıtlı işverenlerin açık iş ilanlarına uygun şekilde yerleştirme yapılır.

Engelli Çalışan Talebinde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar:

İşverenlerin Çalışan Talep Süreçleri

1. Kurum aracılığı

İşverenlerin, çalıştırmakla yükümlü oldukları engelli işçileri Türkiye İş Kurumu (Kurum) aracılığıyla temin etmeleri gerekmektedir. Engelli işçinin Kurum aracılığı olmadan istihdam edilmesi durumunda, engellinin işe başlama tarihinden itibaren en geç 15 iş günü içinde bu durumun Kuruma bildirilerek tescil edilmesi zorunludur. Aksi hâlde, Kurum tarafından tescil edilmemiş işçiler engelli statüsünde değerlendirilmez.

2. Engelli Çalışan Talebi ve Süresi

Özel sektör işverenleri, çalıştırmakla yükümlü oldukları işçileri, yükümlülüğün doğmasından itibaren beş iş günü içinde niteliklerini belirterek Kurumdan talep ederler. Bu süre içinde talepte bulunmayan işverenler, Kurum tarafından iadeli taahhütlü posta yoluyla yazılı olarak tebliğ edilir ve tebliğ tarihinden itibaren beş iş günü içinde talepte bulunmaları gerektiği konusunda uyarılırlar.

Belirtilen süre içinde talepte bulunmayan veya kendi imkânlarıyla işçiyi istihdam etmeyen işverenlere idari para cezası uygulanır.

3. Taleplerde Uygulanacak Kriterler

Taleplerde, iş yerinde yapılan işin gerektirdiği vasıfların üzerinde veya istihdamı zorlaştırıcı şartlar öne sürülemez. Başvuru koşullarını kısıtlayıcı nitelikler taşıyan işgücü istemleri kabul edilmez.

4. Tutarlılık İlkesi

İşçi talebinde:

• İşçinin istihdam edileceği meslek,
• İşçide aranan şartlar,
• İstenilen belgeler arasında kabul edilebilir bir tutarlılık bulunması gerekir.

Örneğin, aşçı talebi için bilgisayar sertifikası veya kazan ateşçisi belgesi talep edilemez.

5. Engelli İşçi Taleplerine İlişkin Şartlar

Engelli statüsündeki işçi taleplerinde:

• İşin niteliği gerektirmediği sürece engellilik oranına üst sınır getirilemez.
• Engelli grupları arasında ayrım yapılamaz.

Eğer işveren, engel grupları arasında ayrım yapmakta ısrar ederse işin niteliğinin belirlenmesine ve işgücü talebinde engel grubunda ayrıma gidilmesinin uygun olup olmadığına Kurum Birimi tarafından karar verilir.

6. Masraf Yasağı

Bu madde kapsamındaki işgücü taleplerinde herhangi bir masraf talep edilemez.

Engelli Bireylerin Özel Sektörde İşe Yerleştirilme Süreci

1. Genel Hükümler

Özel sektör işverenlerinin engelli işçileri istihdam etme yükümlülükleri şu esaslara dayanır:

1. Engelli açığının kapatılması süresi: Özel sektör işvereni, engelli açığını yükümlülüğün doğduğu tarihten itibaren otuz gün içinde kapatmak zorundadır.
2. İşçi talep süresi: Özel sektör işverenleri, çalıştırmakla yükümlü oldukları işçileri yükümlülüğün doğmasından itibaren beş iş günü içinde niteliklerini belirterek Kurumdan talep eder.
3. Kurumun işlem süresi: Kurum, işverenin talep tarihinden itibaren on gün içinde başvuran nitelikleri uygun engellileri belgeleriyle birlikte işverenle görüştürür.
4. İşverenin seçim ve bildirim süresi: İşveren, görüşmeden itibaren en geç on beş gün içinde engelli açığını şu yollarla karşılar:
• Kurum tarafından görüştürülen veya Kurum portalında kayıtlı engelli iş arayanlar arasından,
• Kendi imkânlarıyla temin edeceği engelliler arasından.

İşveren, işe alınan veya alınmayan adayların durumunu, alınmama gerekçeleriyle birlikte Kuruma bildirir.

2. Talep ve Değerlendirme Süreci
1. Talep Detayları: İşçi talepleri sırasında ücret, çalışma koşulları, servis, yemek, işin mahiyeti gibi ayrıntılı bilgiler işverenden alınır. İş yerinden sorumlu Kurum personeli, Kuruma kayıtlı engellilerin durumları ve meslek profilleri hakkında işverene rehberlik eder ve taleplerin Kurum kayıtlarından karşılanabilir olmasını sağlar.
2. Kurumun Talep İncelemesi:
• İşverenin sisteme kaydettiği işgücü talepleri, Kurum personeli tarafından incelenir.
• Talepler, Kuruma kayıtlı engellilerden karşılanamayacak şekilde düzenlenmişse, işverenle görüşülerek şartlar değiştirilir.
• Uygun bulunan veya işverenle görüşülerek uygun hâle getirilen talepler, yetkili personel tarafından onaylanır.

Örnek Durum: İşverenin engelli talebinde E sınıfı sürücü belgesi talep etmesi durumunda, bu şart engellilerin E sınıfı sürücü belgesi alamayacağı gerekçesiyle işveren ile görüşülerek engelli talep şartlarının değiştirilmesi sağlanır.

3. Görüşme Süreci:
• İşverenle engelli adaylar arasında toplu görüşmeler düzenlenir.
• Görüşmelerde işveren, iş yerinden sorumlu Kurum personeli ve adaylar hazır bulunur.
• Görüşme sonuçları "İşveren – Engelli İş Görüşme Formu"na işlenir ve ilgili kişiler tarafından imzalanır.
4. Engelli Aday Bulunamaması:
• Görüşmeye katılacak engelli aday bulunamaması durumunda süreç tekrar edilir.
• Talep koşulları yeniden gözden geçirilir ve yeni bir talep açılarak süreç baştan işletilir.
3. Yükümlülüklerin Yerine Getirilmemesi Durumu
1. İşverenlerin, görüşmeyi takip eden 15 günlük süre sonunda sonuçları Kuruma bildirmemesi durumunda:
• Takip eden iki iş günü içinde iadeli taahhütlü posta yoluyla yazılı uyarı yapılır.
• Tebliğ tarihinden itibaren beş iş günü içinde talebin sonuçlandırılması istenir.
2. Bu süre sonunda da yükümlülüğünü yerine getirmeyen işverenlere:
• 4857 sayılı İş Kanunu'nun 101. maddesi uyarınca, çalıştırmadıkları her engelli ve çalıştırmadıkları her ay için idari para cezası uygulanır.
• Engelli işçi açığını kapatmamakta ısrar eden işverenlere, açığın kapatılmasına kadar idari para cezası uygulanmaya devam edilir.

İş Yeri ve Çalışma Koşullarının Engellilere Göre Hazırlanması

1. İş Yerlerinin Uygun Hâle Getirilmesi

İşverenler, engelli çalışanların iş yerlerinde verimli ve sağlıklı bir şekilde çalışabilmeleri için gerekli düzenlemeleri yapmak zorundadır. Bu kapsamda işverenlerin sorumlulukları şunlardır:

• Engelli çalışanların ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde iş yerlerini düzenlemek ve işin engelli çalışana uygun olmasını sağlamak,
• Çalışanların sağlıklarını koruyacak önlemleri almak,
• Engellileri, mesleklerine veya mesleklerine yakın işlerde çalıştırmak,
• İşleriyle ilgili bilgi ve yeteneklerini geliştirmelerine olanak tanımak,
• Çalışmaları için gerekli araç ve gereçleri temin etmek.
2. Çalışma Sürelerinin Uyarlanması

Eğer iş yerinde uygun koşullar mevcutsa, engelli çalışanların çalışma saatleri, İş Kanunu'nda belirtilen sürelerden az olmamak kaydıyla, engellinin durumuna uygun şekilde düzenlenebilir.

3. Engellilerin Çalıştırılamayacakları İşler

Engelli bireyler, sağlık ve güvenlik açısından aşağıdaki işlerde çalıştırılamaz:

• Yer altı ve su altı işlerinde çalıştırılamaz.
• Özel güvenlik şirketlerinde veya kamu kurum ve kuruluşlarının kendi ihtiyaçları için kurduğu güvenlik birimlerinde güvenlik elemanı olarak çalıştırılamaz.
• Sağlık kurulu raporunda çalıştırılamayacakları açıkça belirtilmiş işlerde çalıştırılamaz.
4. Ayrımcılık Yasağı

Engelli bireylerin işe alım sürecinden başlayarak iş yaşamının tüm aşamalarında ayrımcılığa maruz kalmaması esastır. İş seçiminden başvuru formlarına, seçim sürecinden teknik değerlendirmelere, önerilen çalışma süreleri ve şartlarına kadar olan her aşamada engelliler aleyhine ayrımcı uygulamalarda bulunulamaz. Çalışan engelliler de diğer çalışanlardan farklı muamele görmeyecek şekilde eşit haklara sahip olmalıdır.

Ayrıca, işverenlerin engellilere yönelik ayrımcılık yapmaları veya farklı muamele göstermeleri durumunda, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 122. maddesi hükümleri dayanak gösterilerek suç duyurusunda bulunulabilir.

Engelli İşçi İstihdam Teşviki

1. Teşvik Kapsamı

Özel sektör işverenlerinin engelli işçi istihdamını teşvik etmek amacıyla, engelli işçinin prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primine ait işveren hisselerinin tamamı süresiz olarak Hazine tarafından karşılanmaktadır.

2. Teşvikten Yararlanma Şartları

İşverenlerin bu teşvikten yararlanabilmesi için çalıştırdıkları sigortalılara ait aylık prim ve hizmet belgelerini yasal süresi içinde Sosyal Güvenlik Kurumu'na (SGK) teslim edilmesi ve prim tutarlarının ödenmiş olması şarttır.

Gelir Vergisi Kanunu Yönünden Engellilerin Yararlanabileceği İndirim Oranı

Engelli işçiler, gelir vergisi matrahlarının hesaplanmasında engellilik indiriminden faydalanabilmektedir.

Engellilik indiriminden yararlanmak isteyen engelliler gerekli belgelerle birlikte; Vergi Dairesi Başkanlığı/Defterdarlık veya Vergi Dairesi Müdürlüğü/Mal müdürlüğüne bir dilekçe ile başvuracakları gibi e-Devlet sistemi üzerinden de başvuru yapabilmektedir.

2025 yılında engelli bireylerin gelir vergisi matrahından düşülecek engellilik indirimi tutarları, engellilik derecelerine göre aşağıdaki şekilde belirlenmiştir:

Bu indirimler, engelli çalışanların gelir vergisi matrahından düşülerek, ödenecek vergi miktarını azaltır ve net maaşlarının artmasını sağlar.

Takip ve Denetim

1. Takip

4857 sayılı İş Kanunu'nun 30'uncu maddesi gereğince istihdamı zorunlu engelli kontenjanlarının takibi aylık olarak düzenli biçimde Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüklerince yapılmaktadır.

İşverenlerin, zorunlu olarak çalıştırması gereken işçilerle ilgili denetimler, iş yerlerinin kanunlara uygun şekilde engelli ve eski hükümlü işçi çalıştırma yükümlülüğünü yerine getirip getirmediğini kontrol etmek amacıyla yapılır.

2. İdari Para Cezası Uygulaması

İşgücü talebinde bulunmayan veya kontenjan açığını kapatmayan işverenlere, açık kontenjanın oluştuğu tarihten itibaren çalıştırmadığı her engelli ve çalıştırmadığı her ay için 4857 sayılı İş Kanunu'nun 101. maddesi gereğince (2025 yılı için 30.081,00 TL) idari para cezası uygulanır.

3. Bilgi Verme Yükümlülüğü ve Ceza

Kurum, iş ve işgücü konularında bilgi talep ettiğinde, işverenlerin belirtilen süre içinde bu bilgileri sağlaması zorunludur. Bu yükümlülüğe aykırı hareket eden özel kesim iş yerlerine, 4904 sayılı Türkiye İş Kurumu Kanunu'nun 20. maddesinin birinci fıkrasının (i) bendi gereğince (2025 yılı için 40.826,00TL) idari para cezası uygulanır.

Ek bilgiye ihtiyaç duymanız hâlinde lütfen müşteri temsilciniz ile irtibata geçiniz.